alt

Πεζογράφος, ποιητής καί μεταφραστής, γιος του Μάρκου Θεοτόκη καί της Αγγελικής Πολυλά (εξαδέλφης του Ιάκωβου Πολυλά), αδερφός του ιστορικού Σπυρίδωνα Θεοτόκη, γεννήθηκε στην Κέρκυρα στις 13 Μαρτίου 1872.

Μεγάλωσε μέσα στον πύργο της οικογένειας, σε περιβάλλον ιδιαιτέρως πολιτισμένο, ενώ και ο ίδιος από πάρα πολύ μικρός επέδειξε μεγάλη φιλομάθεια, ποικίλα ενδιαφέροντα (λογοτεχνικά, για επιστήμες όπως η φυσική, η χημική, η μαθηματική, αλλά καί φιλοσοφικής φύσεως) καί μεγάλη ικανότητα γλωσσομάθειας. Ολοκλήρωσε τις εγκύκλιες σπουδές του στην Κέρκυρα καί πήγε στη Σορβόνη για να σπουδάσει φυσικομαθηματικά. Το 1890, όμως, εγκατέλειψε τις σπουδές του καί επέστρεψε στην Κέρκυρα, λόγω της οικονομικής στενότητας που αντιμετώπισε η οικογένειά του.

Το 1893 παντρεύεται την κατά πολύ μεγαλύτερη του Βοημή Βαρόνη Ερνεστίνα Φον Μάλοβιτς, που είχε γνωρίσει στη Βενετία, εγκαθίστανται μόνιμα στον οικογενειακό πύργο στις Καρουσάδες και αποκτούν μια κόρη που πεθαίνει μετά πέντε χρόνια.

Η πρώτη λογοτεχνική κρούση γίνεται από το Θεοτόκη το 1893 με τις Αντιφεγγίδες, μια σειρά από λυρικά πεζοτράγουδα εμπνευσμένα από τους θρύλους καί τις παραδόσεις της πατρίδας του. Το 1895 τυπώνει στο Παρίσι το Η ζωή στο βουνό, μια σάτιρα των ελλήνων πολιτικών. Το 1896 συμμετέχει με το φίλο του Λορέντζο Μαβίλη στην Κρητική Επανάσταση. Μέχρι το 1909 φοιτά περιοδικά σε διάφορα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια, μελετά φιλοσοφία (κυρίως Νίτσε) και κοινωνιολογία (Μαρξ) με αποτέλεσμα την ένταξη στον "Σοσιαλιστικό Oμιλο" της Κέρκυρας. Αργότερα εντάσσεται στο Βενιζελικό κόμμα, λαμβάνει μέρος στο κίνημα το 1916 στη Θεσσαλονίκη, αλλά με το τέλος του Α' παγκοσμίου πολέμου εγκαταλείπει την πολιτική για να καταφύγει στην Αθήνα, όπου αναζητά δουλειά. Μένει στην Αθήνα ως το 1922 και εργάζεται ως γραμματέας της Εθνικής βιβλιοθήκης μεταφραστής καί επιμελητής εκδόσεων, ενώ είναι καί ο ένας από τη "Συντροφιά των εννιά" που εκδίδει το περιοδικό Κερκυραϊκή Ανθολογία από το 1915 ως το 1918.

Το ποιητικό του έργο είναι σχετικά ευσύνοπτο καί όχι πολύ σημαντικό. Eγραψε συνολικά 32, κυρίως ερωτικά, σονέτα. Πολύ αξιόλογα όμως είναι τα μεταφραστικά πονήματα που μας έχει αφήσει. Δεδομένου ότι, εκτός από τις ευρωπαϊκές γλώσσες που γνώριζε (αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, ιταλικά, ισπανικά), γνώριζε καί αρχαία ελληνικά καί λατινικά, αλλά και παλαιοπερσικά, εβραϊκά καί σανσκριτικά, μπορεί κανείς να αντιληφθεί ότι οι μεταφράσεις του, εκτός από αξιόλογες, είναι, τουλάχιστον ορισμένες, μοναδικές. Μετέφρασε λοιπόν επεισόδια από τη Μαχαμπχαράτα (προσπάθεια που είχε ξεκινήσει ο Μαβίλης) καί τη Ραμαγιάνα, βεδικούς ύμνους κλπ. Από αρχαίους κλασικούς μετέφρασε Πίνδαρο, Πλάτωνα, Αριστοφάνη, Βιργίλιο, Οράτιο, Λουκρήτιο καί Τίβουλλο. Από τους Ευρωπαϊκούς λογοτέχνες μετέφρασε μνημειώδη έργα καί συγγραφείς: Σαίξπηρ, Πετράρχη, Τάσσο, Γκαίτε, Φλομπέρ, Σίλερ κ.ά. Κάποιες από τις μεταφράσεις του δημοσιεύτηκαν στα περιοδικά με τα οποία συνεργαζόταν (Νουμάς, Διόνυσος, Ελληνικά Γράμματα κτλ.), άλλες εκδόθηκαν αυτοτελώς κι άλλες παραμένουν αδημοσίευτες. Αξίζει τέλος να προσεχθεί ότι το γλωσσικό του όργανο σ' όλα του τα έργα, ακόμη καί στα σονέτα, είναι η δημοτική, ζωντανή γλώσσα, συνειδητά εμπλουτισμένη με τοπικά επτανησιώτικα ιδιωματικά στοιχεία.

Αξιομνημόνευτος είναι ο Θεοτόκης καί για το φιλολογικό του έργο (γλωσσολογικές μελέτες, θεωρητικά κείμενα για τις μεταφράσεις του καί τα μεταφραζόμενα έργα) και κυρίως για την ερευνετική συμβολή του στην ανακάλυψη των πηγών και του χρόνου γραφής του Ερωτόκριτου.

Το έργο ζωής, όμως του Θεοτόκη, ο τομέας στον οποίο μεγαλούργησε καί τον οποίο ανανέωσε είναι η πεζογραφία. Ως το 1912 γράφει διηγήματα που δημοσιεύονται στα περιοδικά Νουμάς, Η Τέχνη, Ο Διόνυσος, κ.ά. Oπως πολύ εύστοχα παρατηρεί η φιλόλογος - μελετήτρια Νίκη Λυκούργου, τα διηγήματα αυτά διαιρούνται βάσει δύο μεγάλων θεματικών κύκλων: Ο πρώτος απηχεί τους μύθους, τις παραδόσεις, την ιστορία καί τον έλεγχο τους μέσω της γνώσης του συγγραφέα καί των φιλοσοφικών αντιλήψεων που τον απασχολούν εκείνη την περίοδο, ενώ ο δεύτερος, ο ρεαλιστικός θεματικός κύκλος, αναπαριστά καί ασκεί κριτική στις εκφάνσεις των κοινωνικών νόμων και των ηθών που ασκούν κανονιστικό, απαράβατο ρυθμιστικό ρόλο στη ζωή του τόπου του. Αξίζει να σημειωθεί ότι η άσκηση κριτικής είναι μία από τις καινοτομίες του Θεοτόκη στο ρεαλιστικό-νατουραλιστικό είδος που και αργότερα θα καλλιεργήσει. Το σύνολο αυτών των διηγημάτων συγκεντρώνεται από την "Εταιρεία προς ενίσχυσιν των επτανησιακών μελετών" καί τυπώνεται σε έναν τόμο με τίτλο Κορφιάτικες ιστορίες(1935), παρά τις εντολές του συγγραφέα για θεματικό χωρισμό και διαφορετικούς τίτλους.

Στο εξής ο Θεοτόκης στρέφεται σε εκτενέστερες μορφές. Το 1914 τυπώνει το αφήγημα Η τιμή και το χρήμα - θέμα του η σαθρή βάση της κοινωνικής ζωής, η βάση του κέρδους. Eργο υποταγμένο στον σοσιαλιστικό του άξονα, χωρίς, όμως να προδίδεται το λογοτεχνικό αποτέλεσμα. Το έργο της περιόδου 1912 - 1916Σκλάβοι στα δεσμά τους (1922) αντιθέτως προδίδει τις φιλοδοξίες του συγγραφέα. Με θέμα την ηθική κατάπτωση της περιόδου πίσω από την ψευδοπροσαρμογή στα αυστηρά πρότυπα ο Θεοτόκης καταλήγει σε πλατυασμούς, δίχως να είναι πειστικός. Με τον Κατάδικο του 1919 τα λογοτεχνικά αποτελέσματα είναι σαφώς αξιέπαινα, περισσότερο γιατί υπάρχει στο μύθο του έργου έντονο το στοιχείο της υπερβολής, χωρίς ωστόσο να κουράζει, ενώ μάλλον συνεπαίρνει και σαφώς πείθει. Το αξιολογότερο, όμως, έργο του Θεοτόκη είναι το αφήγημα Η ζωή καί θάνατος του Καραβέλα (1920). Με νατουραλιστικά μέσα επιτυγχάνεται μιά λεπτομερής καταγραφή των ηθών της εποχής, ασκείται κριτική, καί αποτελεί αυτό ένα νέο στοιχείο, που αναβιβάζει του Θεοτόκη καί τον ομότεχνο του Χατζόπουλο στο επίπεδο των Ευρωπαίων ρεαλιστών καί νατουραλιστών, όπως σωστά σημειώνει η Νίκη Λυκούργου, καί "μένει επάξια ο κύριος εισηγητής μιας πεζογραφίας με κοινωνιολογικές προεκτάσεις". Τελευταίο και ανολοκλήρωτο έργο του Θεοτόκη Ο παπά Ιορδάνης Περίχαρος και η ενορία του(1922) αποτελεί το τελευταίο λαμπρό δείγμα της έξοχης γραφής του συγγραφέα καί τη βεβαίωση για τη σημασία του έργου που επρόκειτο να γράψει αν δεν πέθαινε.

Πέθανε το 1923 από καρκίνο του στομάχου, που τον είχε προσβάλει ενάμιση χρόνο νωρίτερα.

Μυθιστόρημα
Οι σκλάβοι στα δεσμά τους (1922)
Νουβέλες
Η Τέχνη (1899)
Πάθος (1912)
Η τιμή και το χρήμα (1914)
Κατάδικος (1919)
Η ζωή και ο θάνατος του Καραβέλα (1920)
Αγάπη παράνομη (1977)
Ο παπα-Ιορδάνης Περίχαρος και η ενορία του (1978)
Απελλής (1973)
Βιο της κυράς Κερκύρας (1982)
Η χάση του κόσμου (1981)
Το όνειρο του Σατνή (1981)
Κέρκυρα (1981)
Συλλογές
Κορφιάτικες Ιστορίες (1935)
Διηγήματα (1978)
Μεταφράσεις
Γεωργικά - Βιργίλιος
De rerum natura - Λουκρήτιος
Η αναγνώριση της Σακούνταλους - Καλιδάσα
Κυρία Μποβαρύ - Φλωμπέρ
Νάλας και Νταμαγιάντη - Επος Μαχαμπχαράτα
Σαίξπηρ, Σίλλερ, Γκαίτε